Tijdens een feestelijke bijeenkomst op vrijdagmiddag 30 oktober zijn negen gebieden in Noord-Brabant benoemd tot ‘Icoonlandschap’. Samen met landgoed Tongelaar, dat reeds in 2024 deze erkenning kreeg, dragen nu tien Brabantse landschappen van uitzonderlijke kwaliteit dit bijzondere predicaat.
De titel Icoonlandschap wordt toegekend door de Vereniging Nederlands Cultuurlandschap (VNC), in samenspraak met lokale partijen die betrokken zijn bij het behoud en de ontwikkeling van de gebieden. De onthulling vond plaats op het provinciehuis in Den Bosch. VNC-directeur Gertjan Sengers opende de bijeenkomst en gaf daarna het woord aan gedeputeerde Hagar Roijackers. Vervolgens maakte VNC-oprichter Jaap Dirkmaat de Icoonlandschappen bekend.
Wat is een Icoonlandschap?
Icoonlandschappen zijn gebieden met een bijzondere landschappelijke schoonheid en gaafheid. Deze unieke stukjes door mensenhand gevormd landschap laten door hun rijke cultuurhistorie zien hoe de geschiedenis van het Nederlandse landschap levend gehouden kan worden. Verschillende partijen zetten zich ervoor in deze gebieden niet alleen te behouden maar ook verder te ontwikkelen. Bovendien zijn Icoonlandschappen ecologisch waardevol omdat er tal van bijzondere planten- en dierensoorten voorkomen.
De VNC, die de lat hoog legt bij de keuze voor de Icoonlandschappen, laat door de aanwijzing zien dat er in Nederland nog bijzonder gave landschappen bestaan, die meer waardering en bescherming verdienen om voor de toekomst bewaard te blijven. Tevens kan het predicaat beschouwd worden als een blijk van waardering voor de mensen die bij het gebied betrokken zijn. Er is geen geldprijs of andere consequentie aan de benoeming verbonden.
Eerder benoemde Icoonlandschappen zijn onder meer het Zuid-Limburgse Noorbeek, het Aaltense Goor in de Achterhoek, de Hoge Berg op Texel en de Friese Wouden. De komende jaren worden nog tientallen andere Icoonlandschappen benoemd. In tegenstelling tot de voorheen individueel aangewezen gebieden worden deze voortaan per provincie uitgeroepen, waarbij provincie Noord-Brabant als eerste aan de beurt is.
De Icoonlandschappen van Noord-Brabant zijn:
- De Brand*
- De Leembossen Dommelland*
- De Mortelen*
- Het Land van Herlaar*
- Het Wijboschbroek*
- De Langstraat
- Het Merkske
- Maasheggen-Noord**
- Maasheggen-Zuid**
- Tongelaar (reeds benoemd in 2024)
* Deze vijf Icoonlandschappen maken gezamenlijk deel uit van het cluster ‘Het Groene Woud’.
** Icoonlandschappen zijn aaneengesloten gebieden, daarom zijn de Maasheggen gesplitst tot twee afzonderlijke Icoonlandschappen.
Over de Brabantse Icoonlandschappen
Het Groene Woud (Tilburg, ‘s-Hertogenbosch, Eindhoven)
De Meierij is gevormd door eeuwenlange ontginning van bossen, moerassen en woeste gronden. Kloosterorders en adellijke huizen stuurden vanaf de middeleeuwen de ontginning aan, waarbij boeren zich eerst op de hogere zandruggen vestigden en vervolgens het omliggende landschap stukje bij beetje in cultuur brachten. Houtwallen, beemden, elzensingels, broekbossen en hakhout ontstonden uit het samenspel van mens en bodem en bepalen nog altijd het karakter van het landschap.
De Brand (Udenhout)
De Brand is een bijzonder samenspel van natuur en eeuwenoude ontginningsgeschiedenis. De lange verkavelingsstroken, oude kades en historische ontwateringsstructuren vertellen het verhaal van de strijd tegen het water, terwijl elzenbroekbossen, blauwgraslanden, poelen en vennen zorgen voor een uitzonderlijk rijk landschap. Zeldzame soorten als boomkikker, kamsalamander en medicinale bloedzuiger vinden hier hun thuis en ook de wielewaal laat zich er nog horen.
De Leembossen Dommelland (Boxtel)
De Geelders en Scheeken vormen een kleinschalig cultuurlandschap, grenzend aan het karakteristieke Dommeldal. Al vanaf de middeleeuwen werden de natte leembossen door kloosters en landgoederen beheerd, waarbij hakhoutbossen, rabatten, houtwallen en knotbomen het landschap vormgaven. De vochtige leembodem en eeuwenoude bossen bieden leefgebied aan bijzondere soorten als de slanke sleutelbloem, houtsnip, zwartblauwe rapunzel en fladderiep. Zelfs het lang uitgestorven gewaande kreeftje het oranje-blauw zwemmend geraamte komt hier nog voor.
De Mortelen (Oirschot)
De Mortelen dankt zijn naam en karakter aan de leemrijke bodem. Eeuwenlange ontginning vormde hier een kleinschalig coulisselandschap van houtwallen, elzenhagen en besloten broekbossen, dat grotendeels aan ruilverkaveling en schaalvergroting is ontsnapt. Soorten als bosanemoon, slanke sleutelbloem, wielewaal, houtsnip en boomkikker maken dit eeuwenoude landschap ook ecologisch bijzonder.
Het Land van Herlaar (Sint-Michielsgestel)
Langs de meanderende Dommel en Essche Stroom ligt een eeuwenoud landschap van leembossen, landgoederen, kastelen en historische lanenstructuren. Menselijk gebruik en natuurlijke processen vormden hier samen een gevarieerd cultuurlandschap, waarin soorten als das, otter, bever, ijsvogel, zwarte specht en wielewaal hun plek vinden. Ondanks de oprukkende infrastructuur resteert hier een bijzonder stukje Brabant.
Het Wijboschbroek (Schijndel)
Het Wijboschbroek is een leembos bij Schijndel, ontstaan als ontginning van eeuwenoud broeklandschap en gevormd door de klompenindustrie die de omgeving vol populieren zette. Deze natte natuurparel herbergt zeldzame soorten als de kamsalamander, de heikikker en de zwartblauwe rapunzel en is een levend voorbeeld van het karakteristieke populierenlandschap van de Meierij.
De Langstraat (Waspik, Waalwijk)
De Langstraat tussen Waalwijk en Waspik is een eeuwenoud slagenlandschap, ontstaan door de middeleeuwse ontginning van het veen. Smalle, langgerekte percelen met sloten en elzensingels vormen een uniek landschap dat de voortdurende strijd tegen water en inklinkend veen zichtbaar maakt. Tussen fraaie boerderijen, eendenkooien en historische bebouwing liggen hooilanden met uitzonderlijke natuurwaarden, waaronder blauwgrasland en maar liefst vijftig Rode-Lijstsoorten
Het Merkske (Baarle-Nassau, Hoogstraten)
Het grensgebied rond Baarle-Nassau en Baarle-Hertog vormt een uniek landschap waarin Nederland en België letterlijk door elkaar heen lopen. Het meanderende Merkske slingert langs houtwallen, bossen, hooilanden en akkers. De beek en haar omgeving herbergen een uitzonderlijke soortenrijkdom: er zijn meer dan 3.000 soorten waargenomen, van ijsvogel en grote gele kwikstaart tot libellen, vlinders, planten en vissen.
De Maasheggen (Land van Cuijk)
De Maasheggen vormen een eeuwenoud heggenlandschap waarin natuur, landbouw en vakmanschap samenkomen. Boeren gebruikten gevlochten heggen eeuwenlang als veekering en bron van geriefhout, waarbij de meidoorn een belangrijke rol speelde. In de Maasheggen zijn nog altijd vlechtsporen zichtbaar en groeien meer dan twintig soorten bomen en struiken in de eeuwenoude heggen. Daarmee behoort dit landschap tot de meest bijzondere en soortenrijke heggenlandschappen van Nederland. In 2018 verkreeg het gebied als enige in Nederland de UNESCO Man & Biosphere-status, mede dankzij de VNC, die in 2016 de procedure startte met financiële steun van de Postcode Loterij.
Maasheggen-Noord (Sint-Agatha, Oeffelt)
Tussen het Duits Lijntje en het klooster van Sint Agatha strekt het eeuwenoude Maasheggenlandschap zich uit, waarin heggen ondanks kleiwinning en ruilverkaveling op veel plaatsen bewaard zijn gebleven. Op historische locaties worden verdwenen heggen opnieuw aangeplant en oude structuren hersteld, waardoor het karakteristieke landschap steeds verder wordt versterkt.
Maasheggen-Zuid (Vortum-Mullem)
Het Maasheggenreservaat tussen Vortum-Mullem en Vierlingsbeek is een zeldzaam overblijfsel van het uitgestrekte heggenlandschap dat ooit de Maasstreek sierde. Tussen rivierduinen en oude hagen heeft zich een rijke natuur ontwikkeld, met onder meer nachtegalen, gekraagde roodstaarten, ransuilen en dassen. De eeuwenoude heggen vormen daarmee niet alleen een waardevol cultuurhistorisch landschap, maar ook een levendige schuilplaats voor een grote verscheidenheid aan dieren.
Tongelaar (Mill)
De voormalige Beerse Overlaat, met zijn dijken, houtwallen, heggen en boerderijen op hoge pollen, vormt samen met het eeuwenoude kasteel een bijzonder gelaagd cultuurlandschap. Dankzij de grote variatie aan natte graslanden, bossen en landschapselementen biedt het gebied leefruimte aan onder meer das, nachtegaal, wielewaal, geelgors en ijsvogel.
Bekijk de video’s over de Icoonlandschappen.
(Ondertiteling is beschikbaar.)
Cluster Het Groene Woud
De Langstraat
Het Merkske
De Maasheggen
Kijk voor folders, foto’s en meer verhalen op https://icoonlandschappen.nl/.
Het werk van de VNC, waaronder het benoemen van Icoonlandschappen, wordt mede mogelijk gemaakt door een meerjarige bijdrage van de Postcode Loterij.
