Uit recente berichtgeving van de Volkskrant en Follow the Money blijken zowel sloten als houtige landschapselementen op grote schaal uit het landschap te verdwijnen, vaak illegaal. In heel Nederland verdwenen tussen 2017 en 2024 meer dan dertigduizend sloten, en alleen al in de provincie Overijssel verdwenen tussen 2012 en 2022 118 duizend bomen en vierduizend elementen zoals struiken en houtwallen. Ronduit ontluisterende ontwikkelingen die onze diepgewortelde cultuurhistorie uitwissen, onze biodiversiteit de nek omdraaien en het goede werk van de VNC en andere natuur- en landschapspartijen tenietdoen.
Nederland het land van sloten (dempen?)
Wat zou Nederland zijn zonder sloten? Zonder sloten waren grote delen van Nederland onbewoonbaar geweest. Met het in cultuur brengen van ons land hebben onze voorouders onbewust een netwerk van honderdduizenden kilometers aan blauwe biodiverse aders door ons landschap gecreëerd.
Met het dempen van sloten verliezen we niet alleen ons cultuurhistorisch landschap, het oud-Hollandse landschap waar velen trots op zijn, maar verliezen we ook onze biodiversiteit.
Critici zullen zeggen dat veel sloten ‘dood’ zijn en niet zo rijk aan leven als hoe zij vroeger op oude schoolplaten waren afgebeeld. Desondanks zijn sloten een laatste toevluchtsoord voor planten en diersoorten in het intensief gebruikte agrarisch landschap. Deze sloten bieden het geraamte voor biodiversiteitsherstel op het boerenland. Door deze sloten te bufferen, natuurvriendelijke oevers aan te leggen of ecologisch te beheren kan de natuur weer floreren.
De oude boerensloot van M.A. Koekkoek is helaas niet meer zo gewoon, maar sloten zijn nog steeds belangrijk voor de biodiversiteit.
Ook klopt het dat er (ruilverkavelings)sloten zijn die enkel water snel afvoeren en steile oevers hebben die nauwelijks meerwaarde voor de natuur hebben. Verondiepen of dempen van deze sloten kan meerwaarde hebben voor natuurherstel. Voordat een sloot gedempt wordt zal altijd bekeken moeten worden wat de effecten op de natuur en het cultuurhistorisch landschap zijn.
10.000 sloten illegaal gedempt
Maar helaas gebeurt dit niet. Uit een artikel van de Volkskrant van 6 maart jl. blijkt dat tussen 2017 en 2024 31.520 sloten in Nederlands agrarisch gebied zijn gedempt, waarvan 10.000 illegaal. Sloten worden gedempt ten behoeve van schaalvergroting. Zo wordt het landschap rechtgetrokken en verdwijnen de laatste natuurlijke plekken. Het is schandalig dat gemeenten dit laten gebeuren. Waarom regelgeving opstellen als er bij overtreding niet gehandhaafd wordt? Het landschap wordt hiermee vogelvrij verklaard.
Van de sloot in de wal
Helaas blijken ook onze houtige landschapselementen niet veilig. Follow the Money schrijft op 12 maart jl. dat in Overijssel tussen 2012 en 2022 maar liefst 118 duizend bomen en vierduizend elementen zoals struiken en houtwallen zijn verdwenen. In die periode verdween ieder jaar 25 hectare en kwam daar slechts vijf hectare voor terug. Uitgedrukt in kilometers betekent dat dat er vijfhonderd kilometer aan landschap(selementen) is verdwenen en er maar honderd voor terugkwam, een verlies dus van vierhonderd kilometer. De provincie erkent dat straffen uitblijven door gebrek aan controle.
Evenals het verlies aan sloten is ook de teloorgang van de ‘groene’ dooradering rampzalig. Landschapselementen, zoals houtwallen, zijn meer dan alleen aankleding van het landschap. Ze geven het landschap betekenis en historische identiteit, leggen CO2 vast en zijn cruciaal voor de biodiversiteit.
Houtwallen staan al langer onder druk. Door het verdwijnen van het wallichaam verliest de houtwal zijn unieke ecologische waarde.
Aanvalsplan Landschapselementen
Dit grote verlies aan landschapselementen vindt plaats ten tijden van een biodiversiteitscrisis, waarin door veel organisaties en gelukkig ook boeren hard wordt gewerkt om de biodiversiteit op het boerenland juist weer te herstellen. De Rijksoverheid heeft niet voor niets het Aanvalsplan Landschapselementen, waar de VNC aan heeft meegeschreven, omarmd. Een plan om 10 procent groenblauwe dooradering in Nederland te realiseren, waarbij natuurrijke sloten en houtige landschapselementen onmisbaar zijn om dit doel überhaupt te bereiken. De overheid steekt hier veel geld en energie in, maar staat tegelijkertijd toe dat sloten en groene elementen op grote schaal verdwijnen. Dat is dweilen met de kraan open.
De laatste jaren schatte de VNC in dat er sinds kort eindelijk meer landschap bij komt dan eraf gaat, en dat verkondigden wij ook regelmatig. Met alle landschapsprojecten die wij zelf uitvoeren en om ons heen zien opkomen dachten we dat de tijd van het rooien en perceelsvergroting voorbij was, en het tijdperk van landschapsherstel was aangebroken. Het massale verdwijnen van landschap is dan ook een extra hard gelag voor alle boeren, natuur- en landschapsorganisaties die zich bezighouden met landschaps- en biodiversiteitsherstel.
VNC strijdt door en ziet kansen
Uiteraard gaat onze strijd voor het landschap gewoon door. Sterker nog, die is alleen maar belangrijker geworden. De VNC zal zich onverminderd blijven inzetten voor een rijker landschap. Door zelf meters te maken, door anderen aan te sporen dat ook te doen en door overheden en andere gebiedspartijen te betrekken en waar nodig bij de les te houden.
Het is evident dat landschapsherstel werkt. Recent nog hebben wij een groot project gerealiseerd in de Zuidelijke Stedendriehoek nabij Zutphen. Daar hebben wij in samenspraak met 17 boeren en andere grondeigenaren in korte tijd 23 kilometer nieuwe heggen kunnen aanleggen, die belangrijke ecologische verbindingen zullen vormen voor de omliggende Natura 2000-gebieden in de directe omgeving. Door een combinatie van privaat en publiek geld konden wij gebiedspartijen samenbrengen en boeren actief betrekken en compleet ontzorgen bij de landschappelijke aankleding van hun land.
Het kan dus wél. Met die boodschap heeft de VNC gisteren dan ook een brief gestuurd aan de minister van LVVN en hem daarin een handreiking geboden om samen op te trekken voor een sterker landschap. Want succesvolle landschapsprojecten vergen en verdienen navolging.
